«Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծ

Հիմնավորում

«Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագծի վերաբերյալ

1.  Իրավական ակտի անհրաժեշտությունը (նպատակը). Նախագծի նպա­տակը ակցի­զա­­­յին հարկով հարկվող ապրանքների համար սահ­ման­ված ակցիզային հարկի դրույ­քա­չափերի վերա­նա­յումը, անուղղակի հար­կերի գծով հարկային բեռի բարձրացումը, լրացուցիչ հարկային եկա­մուտ­ների ապահովումը, ԵՏՄ հար­կային քաղա­քականության և վարչարարության ոլորտ­նե­րում համա­­գործակցության շրջա­նակ­ներում ակցի­զային հարկերի դրույ­քա­չա­փերի ներ­դաշ­նա­կե­ց­ումը, ինչպես նաև անցած տարիների ընթացքում տեղի ունեցած գների աճով պայ­մա­նա­վոր­ված՝ ենթաակցիզային ապրանքների ակցիզային հարկի դրույքաչափերի ինդեք­սա­վո­րումն է:

2.  Կարգավորման հարաբերությունների ներկա վիճակը և առկա խնդիրները.

Ինչպես միջազգային պրակտիկայում, այնպես էլ Հայաստանի Հանրապետությունում ակցի­­­­­­­զա­յին հարկով հարկ­­ման ենթակա են այն ապրանքները, որոնց օգտա­գոր­ծումը վնաս է հաս­­ցնում մարդու առողջությանն ու շրջակա միջավայրին (օրինակ՝ ծխախոտային արտա­­դրանքը, ալկոհո­լա­յին խմիչքները, հանածո վառելիքը, այդ թվում՝ բեն­զինը, դիզելային վառե­լիքը): Այսինքն, ակցի­­­զային հարկը նախատեսված է պետական բյուջեի համար լրացուցիչ եկա­մուտներ ապա­հո­վելու, ապրանք­ների գնի վրա ազդեցու­թյան միջոցով մարդու առողջության կամ շրջակա միջա­վայրի համար վնա­սակար համարվող ապրանքների սպառումը նվա­զեցնելու, ինչ­պես նաև այդ ապրանքների օգտա­գործման հետևան­­քով հասա­­րա­կությանը պատճառված վնաս­­ները փոխ­հա­տու­ցելու համար:

Մյուս կողմից, ՀՀ կառավարության կողմից իրականացվող հար­կա­յին քաղա­քա­կա­նութ­յունն, ընդհա­նուր առմամբ, ուղղված է անուղղակի հար­կերի գծով հարկային բեռի բարձրաց­մանը և ուղղակի հարկերի գծով հարկային բեռի իջեցմանը։

Այս համատեքստում, խնդիրն այն է, որ՝

1)   2024 թվականի հունվարի 1-ից գործող՝ երեք տարիների համար սահման­ված՝ ակցի­զա­յին հարկի դրույքաչափերը յուրաքանչյուր տարի վերանայելու ժամանակահատ­վածը լրանում է 2026 թվականի դեկտեմբերի 31-ին: Մյուս կողմից, անհրաժեշտություն է առաջացել յուրա­քանչյուր տարի ինդեքսավորել ենթաակցիզային ապրանքների ակցիզային հարկի դրույ­քա­չա­փերը՝ ապա­­հո­­վելու համար համարժեք հարկում,

2)  Եվրասիական տնտեսական միության հար­կային քաղա­քականության և վար­չա­րա­րութ­յան ոլորտ­նե­րում համա­գործակցության շրջա­նակ­ներում իրա­կա­նացվում է զգա­յուն ապրանք­ների ակցի­զային հարկերի դրույքաչափերի ներ­դաշ­նակեց­ման քաղա­քա­կա­նու­թյուն, ինչը ենթա­դրում է որոշ ապրանքների մասով անդամ պետու­­թյուն­նե­րում կիրառվող ակցի­զա­յին հարկի դրույ­­­քա­չա­փերի մոտար­­կում (օրինակ՝ ավանդական և տաքացվող ծխախոտ),

3)  մինչև 2024 թվականի հունվարի 1-ը ԱՏԳ ԱԱ 2208 90 330 0, 2208 90 380 0, 2208 90 480 0 ծածկագրերին դասվող` պտուղներից և (կամ) հատա­­­պտուղ­նե­րից պատ­րաստ­ված օղիների (մրգային օղի) ակցի­զային հարկի բազային դրույքաչափը 1 լիտրի համար 800 դրամ էր՝ ի տար­բե­րություն ԱՏԳ ԱԱ 2208 ծածկագրին դասվող այլ օղի­ների, որոնց ակցիզային հարկի դրույ­քա­չափը 1 լիտրի համար 3430 դրամ էր: Հարկային քաղա­քա­կանության առումով նշյալ տար­բերակ­ման նպատակը մրգային օղիների արտադրությունը խրախուսելն էր։ Այնուհետ, հաշվի առնե­լով հարկերի վճարումից խուսա­փելու ռիսկերը և վարչարարական բարդությունները (մրգային օղի չհան­դիսացող օղիներն արհես­­տա­կա­նո­րեն ներ­­կա­յաց­վում էին որպես այդպիսին)՝ բոլոր տեսակի օղիների ակցիզային հարկի դրույքա­չափերը հավասարեցվեցին,

4)  Հարկային օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված է, որ արդյու­նա­բե­րա­կան կազմակերպությունների կողմից ձեռք բերված՝ ԱՏԳ ԱԱ 2710 19 710 0 - 2710 19 980 0 ծած­կա­գրե­րին դասվող ապրանքների (բացառությամբ ԱՏԳ ԱԱ 2710 19 820 0 ծածկագրին դաս­վող շարժիչային յուղերի) մասով վճարված ակցիզային հարկի գումարները Կառավարության սահ­մա­նած կարգով և ժամկետներում փոխհատուցվում են այդ կազմակերպություններին: Ընդ որում, նման կարգավորում սահմանելու նպատակը արդյու­նա­բերական կազմա­կեր­պութ­յուն­նե­րին աջակ­ցության տրամադրումն է, որպեսզի վերջիններիս կողմից իրենց արտադրական նպա­տակ­­ներով օգտա­գործ­­­վող ակցիզային հարկով հարկվող որոշ ապրանքների ձեռք բերման արժեքի մեջ ներառված ակցիզային հարկը չծանրաբեռնի արտա­դրանքի ինքնարժեքը և արտա­դ­րանքն արտաքին շուկաներում լինի մրցունակ այլ երկր­ների արտադրանքի նկատ­մամբ:

Միաժամանակ, տարբեր նպատակներով (օրինակ՝ հարկման հավասար և արդար պայ­ման­ներ ապա­հովելու, հարկերի վճա­րու­մից խուսափելու ռիսկերը կանխելու) գործնականում անհրա­ժեշ­տություն է առաջանում վերանայել ակցիզային հարկով հարկ­ման ենթակա ապրանք­ների ցանկը։ Որպես հետևանք՝ հանդիպում են դեպքեր, երբ ակցիզային հարկով սկսվում են հարկվել նաև այնպիսի ապրանքներ, որոնք արտա­դրա­կան նպատակներով օգտագործվում են նաև արդյու­­­­նաբերական կազ­մակեր­պու­թյունների կող­մից։ Արդյունքում, պարբերաբար անհրաժեշ­տու­­թյուն է առա­ջանում քննարկել Հարկային օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահման­ված ապրանք­ների շրջանակը վերանայելու նպատակահարմարության հարցը, ինչը խնդրա­հա­րույց է։ Բացի այդ, Հարկային օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված՝ ակցիզային հարկի գումարների վերադարձման կարգավորումն, ըստ էության, տնտեսական քաղաքականու­թյան շրջանակում տնտեսավարող սուբյեկտներին տրամադրվող աջակցություն է: Ուստի, առա­վել նպա­տա­կա­հար­մար է նման աջակցություն տրամադրելու շրջանակի հետ կապված հարցերը քննարկել և աջակ­ցությունը տրամադրել ոչ թե հարկային քաղաքականության շրջանակներում, այլ բյուջետային աջակցության գործիքակազմի շրջանակներում,

5)  գործող օրենսդրությամբ ԱՏԳ ԱԱ 2404 91 000 9 ծածկագրերին դասվող՝ ծխա­խոտի արտադրանքը (նիկոտինային տոպրակ - Nicotine Pouches) ակցիզային հարկով չի հարկվում, սակայն ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ այն նույնպես վնա­սա­կար է մարդու առող­ջության համար՝ հաշվի առնելով այն, որ օգտա­գործ­վում է օրգանիզմ նիկո­տին մատա­կարարելու համար:

Բացի այդ, այս ապրանքներն ակցիզային հարկով չհարկելու հետևանքով անհա­վա­սար մրցակ­­ցային պայմաններ են ստեղծվում այդ ապրանքները ներմուծող տնտե­սա­վա­րող սուբյեկտ­ների և ԱՏԳ ԱԱ այլ ծածկագրերին դասվող՝ ծխախոտի արտադրանք արտադ­րող և ներմուծող տնտեսավարող սուբյեկտների միջև,

Հայաստանի Հանրապետությունում կոնյակի ակցիզային հարկի դրույքաչափը հաշ­վարկ­­վում է ըստ կոնյակի հնացման տարիքային խմբերի, և որքան բարձր է կոնյակի հնացման աստի­ճանը, այնքան բարձր է կոնյակի ակցիզային հարկի դրույքաչափը: Միաժամանակ, հայ­կա­կան կոնյակների մակնշման ժամանակ նշվում են հայկական կոնյակի անվանումը և տարիքն արտա­­հայտող (օրինակ՝ 3 տարեկան, 5 տարեկան) համապատասխան պայ­մա­նա­նշան­ներ: Ընդ որում, Հայաստանի Հանրապետությունում և Եվրասիական տնտեսական միության անդամ մյուս երկրնե­րում կոնյակ­ների տարիքը դասակարգելիս հիմք է ընդունվում դրանց տարախառնուրդում օգտագործված կոնյակի սպիր­տերի միջին տարիքը: Սակայն, Եվրոպական հանձնաժողովի կող­մից 2021 թվականի մայիսի 12-ին ընդունված կանոնակարգի համաձայն՝ Եվրոպական միու­թյան անդամ երկրներում կոն­յակի հնացման աստիճանը բնութագրվում է իմաստ արտահայտող նշաններով (օրինակ XO, VS կամ VSOP): Միաժամանակ, այդ իմաստ արտահայտող նշանները ցույց են տալիս, թե կոնյակի տարա­խառ­նուր­դում նվազագայունը ինչ հնացման աստիճան ունե­ցող կոնյակ է օգտագործվել: Արդյունքում, Եվրոպական միու­թյան անդամ երկրներում կիրառ­վող կոնյակների հնացման աստի­ճանը բնութագրող նշանների հնացման տարիքային միջակայքը և Հայաստանի Հանրա­պե­տությունում արտադրվող կոնյակ­ների հնացման տարիքային միջա­կայքը տարբեր­վում են, և տեղա­կան արտադրության կոնյակի և Եվրոպական միու­թյան անդամ երկր­ներից ներմուծված կոնյակի միջև առա­ջա­նում են ակցիզային հարկով հարկ­ման անհա­վա­սար մոտեցումներ:

1.  Առկա խնդիրների առաջարկվող լուծումները. Նախագծով առաջարկվում է՝

1)   վերանայել ակցի­զա­­յին հարկով հարկվող ապրանքների համար սահ­ման­ված ակցիզային հարկի դրույ­քա­չափերը: Մասնավորապես՝

·      անցած տարիների ընթացքում տեղի ունեցած գների աճով պայմանավորված՝ որո­շա­կի ինդեքսավորել ենթաակցիզային ապրանքների ակցիզային հարկի դրույքաչափերը՝ ինդե­քսա­վոր­ման յուրաքանչյուր տարվա գործակիցը սահմանելով 3 տոկոս,

·      ծխախոտային արտադրանքի ակցիզային հարկի դրույքաչափերը բար­ձրացնել յուրա­քանչ­յուր տարի 7 տոկո­ս, տաքաց­վող ծխախոտինը՝ յուրաքանչյուր տարի բար­ձրաց­նել 30 տոկո­ս, էլեկ­տրոնային ծխախոտինը՝ առաջին տարում 100 տոկոս, այնուհետև հաջորդող երկու տարի­նե­րին 25 և 20 տոկոս, նարգիլեի ծխախոտինը՝ առաջին տարում 40 տոկոս, այնուհետև հաջոր­դող երկու տարիներին յուրաքանչյուր տարի 30 տոկոս,

·      ԱՏԳ ԱԱ 2404 91 000 9 ծածկագրին դասվող՝ ծխախոտի արտա­դրանքը հարկել ակցի­զա­յին հարկով, իսկ ակցիզային հարկի դրույքաչափը առաջին տարում սահմանել 2,800 դրամ, այնուհետև հաջորդող երկու տարի­նե­րին յուրաքանչյուր տարի բարձրացնել 30 տոկոս,

·      մրգային օղիների արտադրությունը խթանելու, հումքի արժեքով պայմանավորված մրգա­­­­­­­յին օղիների ինքնարժեքի բարձր լինելու հանգամանքը մեղմելու և ոլորտը զարգացնելու նպա­­­տակով մրգային օղիների ակցիզային հարկի գործող դրույքաչափը նվազեցնել 33 տոկոսով՝ հաշվի առնելով այն, որ վարչարարական կարողությունները զարգացել են, և լաբորատոր փոր­ձաքն­նութ­յան արդյունքներով հնարավոր է պարզել, որ տվյալ արտադրանքը պատրաստված է մրգա­­հա­տապտղային հումքից,

·      կոնյակի ակցիզային հարկի դրույ­­քա­չափը 1 լիտրի (100-տոկո­սա­նոց սպիրտի վերա­հաշ­վար­կով) համար սահմանել 4000 դրամ՝ անկախ տարիքային խմբից,

2)  ուժը կորցրած ճանաչել Հարկային օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված՝ ակցի­­զա­յին հարկի գումարների փոխհատուցման կարգավորումը և խնդրո առարկա դեպքում տնտե­­սա­վա­րող սուբյեկտներին աջակցության տրամադրումն, ըստ անհրաժեշտության, իրա­կա­նաց­նել բյուջետային գործիքակազմի շրջանակում:

2.  Կարգավորման առարկան. Նախագծի կարգավորման առարկան ակցի­զա­­յին հարկով հարկվող ապրանքների դրույքաչափերն են:

3.  Նախագծի մշակման գործընթացում ներգրավված ինստիտուտները և անձինք. Նախա­­­գի­ծը մշակվել է ՀՀ ֆինանսների նախարարության կող­­մից:

4.  Իրավական ակտի կիրառման դեպքում ակնկալվող արդյունքը. Նախագծի ընդուն­­­­­­­­­­­­­ման արդ­յուն­­քում ակնկալվում է վերանայել ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների դրույ­քա­­­չա­փերը:

Միաժամանակ, նախագծի ընդունումը լրացուցիչ ֆինանսական միջոցների անհրա­ժեշ­տու­թյուն չի պահանջում, իսկ դրա ընդուն­­մամբ պայմանավորված՝ կավելանան պե­տա­­կան բյուջեի եկա­­­մուտ­­ները և կարող են ավելանալ պետական բյուջեի ծախ­­­­սերը:

5.  Կապը ռազմավարական փաստաթղթերի հետ. Հայաստանի վերափոխման ռազ­մա­վա­րու­թյուն 2050, Կառավարության 2021-2026 թվականների ծրագիր, ոլորտային և/կամ այլ ռազ­մավարություններ․

Նախագիծը բխում է Կառավարության 2021-2026 թվականների ծրագրի 6.8-րդ «Հարկա­բյու­ջետային քաղաքականություն» մասով սահմանված քաղաքականության ուղղություններից, ըստ որի՝

·      Հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական նպատակը պետական ֆինան­սա­կան համակարգի բարձր արդյունավետությունն է: Դրան հասնելու նպատակով Կառա­վա­րու­թյունը շարունակելու է հարկային քաղաքականության այնպիսի բարեփոխումները, որոնք նպաս­­տելու են բիզնես միջավայրի մրցունակության բարձրացմանը և միաժամանակ պետական բյու­ջեով սահմանված հարկային եկամուտների ապահովմանը,

·      Կառավարության կողմից իրականացվող հարկային քաղաքականությունն ուղղված է լինելու տնտեսության ներդրումային գրավչության բարձրացմանն ու տնտեսական ակտիվության մակարդակի բարելավմանը՝ դրանով իսկ ստեղծելով կայուն նախադրյալներ արտահանման և երկարաժամկետ տնտեսական աճի, հանրային բարիքի վերաբաշխման և հարկաբյուջետային կայունության ամրապնդման համար: