ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏՈՂԻ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ԿԱՐԳԸ, ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ ԵՎ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԱՀՄԱՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

1.      Իրավական ակտի ընդունման անհրաժեշտությունը

Երիտասարդական աշխատողի վերապատրաստման կարգի, որակավորման չափանիշների և երիտասարդական աշխատանքի մեթոդաբանության ընդունման համար հիմք են հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի կողմից 2025 թվականի մարտի 5-ին հաստատված ՀՕ-58-Ն օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասի 6-րդ կետը (6) հաստատել երիտասարդական աշխատողի վերապատրաստման կարգը, որակավորման չափանիշները և երիտասարդական աշխատանքի մեթոդաբանությունը), ինչպես Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի 2025 թվականի մայիսի 26-ի «Երիտասարդական քաղաքականության մասին», «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» և «Երևան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում լրացումներ և փոփոխություն կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքների կիրարկումն ապահովող միջոցառումների ցանկը հաստատելու մասին» N 442-Ա որոշման հավելվածի 7-րդ կետը:

2.     Կարգավորման հարաբերությունների ներկա վիճակը և առկա խնդիրները

Երիտասարդական աշխատանքը պետական երիտասարդական քաղաքականության առանցքային գործիքներից մեկն է, որն ուղղված է երիտասարդների անձնական, սոցիալական, քաղաքացիական զարգացմանը՝ ոչ ֆորմալ և ինֆորմալ կրթության, մասնակցության և սոցիալական ներգրավման մեխանիզմների միջոցով։ Միջազգային ու տեղական քաղաքական շրջանակներում այն դիտարկվում է որպես հանրային քաղաքականության ինքնուրույն ուղղություն, որը լրացնում է կրթական, սոցիալական և մշակութային համակարգերը։ Միջազգային ու տեղական փորձը ցույց է տալիս, որ երիտասարդական աշխատանքը դիտարկվում է ոչ թե որպես միջոցառումների կամ ծրագրերի համախումբ, այլ որպես երիտասարդների զարգացմանն ուղղված համակարգված միջամտություն՝ հիմնված արժեքների, մասնագիտական մոտեցումների և որակի ապահովման վրա։

Հայաստանի Հանրապետությունում երիտասարդական աշխատանք իրականացնող դերակատարները բազմազան են։ Երիտասարդական աշխատանք հիմնականում իրականացնում են երիտասարդական կազմակերպությունները, որոնք ազդեցություն ունեն ինչպես համայնքային, այնպես էլ ազգային մակարդակում: Երիտասարդական աշխատանք իրականացնում են նաև պետության, համայնքի կամ մասնավոր հատվածի կողմից կամ երկկողմ կամ բազմակողմ համագործակցությամբ ստեղծված երիտասարդական միջավայրերում: Երիտասարդական աշխատանքի դերակատար են նաև  անկախ երիտասարդական շարժումները, ինչպես նաև բուհական կառույցների շրջանակում գործող մարմիններն ու անձինք։ Սակայն երիտասարդական աշխատողի պատրաստման և վերապատրաստման գործընթացը ներկայումս իրականացվում է մասնատված ձևով և չունի միասնական կարգավորում։

Այս համատեքստում կարևոր է նշել, որ 2021 թվականից ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարությունը պարբերաբար հայտարարում է «Երիտասարդական կենտրոնների ստեղծման» պետական դրամաշնորհային մրցույթներ։ Արդյունքում՝ պետություն, համայնք և ոչ պետական կազմակերպությունների եռակողմ համագործակցությամբ ՀՀ տարբեր մարզերում ստեղծվել են երիտասարդական միջավայրեր (կենտրոններ ու տարածքներ)։ Միջավայրերի գործունեությանն աջակցելու նպատակով 2022 թվականին ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարի հրամանով հաստատվել է «Երիտասարդական միջավայրի գործունեության ուղեցույց», որը նպաստում, սակայն իր բնույթով չի կարգավորում երիտասարդական աշխատանքի իրականացումը։

Հայաստանում երիտասարդական աշխատանքի գաղափարը սկզբնական շրջանում հիմնականում իրականացվում էր քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների և միջազգային կառույցների միջոցով։ Պետական մակարդակում երիտասարդական քաղաքականությունը զարգանում էր ծրագրերի և նախաձեռնությունների միջոցով, սակայն դեռևս երիտասարդական աշխատողի ինստիտուտը ամբողջությամբ ձևավորված չէր։

Այս փուլում պետությունը հիմնականում՝

·         աջակցում էր երիտասարդական կազմակերպություններին,

·         իրականացնում էր երիտասարդական ծրագրեր և դրամաշնորհներ,

·         համագործակցում էր միջազգային կառույցների (ԵՄ, ՄԱԿ, Եվրոպայի խորհուրդ և այլն) հետ։

Երիտասարդական աշխատանքի զարգացման կարևոր փուլը սկսվեց 2015 թվականից, երբ պետական քաղաքականության շրջանակում պաշտոնապես ներդրվեց «երիտասարդական աշխատող» հասկացությունը։

·         Այն ներառվեց Հայաստանի պետական երիտասարդական քաղաքականության հայեցակարգում (2015-2025)։

·         Երիտասարդական աշխատողը սահմանվեց որպես անձ, որը աշխատում է երիտասարդների հետ՝ նպաստելով նրանց անձնական, սոցիալական և կրթական զարգացմանը, ինչպես նաև ծրագրերի մշակմանը և իրականացմանը։

Նույն ժամանակաշրջանում իրականացվեցին մի շարք կարևոր քայլեր․

·         ձևավորվեց երիտասարդական աշխատողների ինստիտուտը,

·         մշակվեցին երիտասարդական աշխատանքի կարգավորումներ և մեթոդական հիմքեր,

·         սկսեցին իրականացվել երիտասարդական աշխատողների վերապատրաստման ծրագրեր։

Վերջին տարիներին պետությունը սկսել է ավելի համակարգված մոտենալ երիտասարդական աշխատանքի զարգացմանը։

Կարևոր ուղղություններն են՝

1. Մասնագիտական կարողությունների զարգացում.
պետության և միջազգային գործընկերների համագործակցությամբ իրականացվում են երիտասարդական աշխատողների վերապատրաստումներ։ Օրինակ՝ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության և գործընկեր կազմակերպությունների աջակցությամբ իրականացվող ծրագրերով վերապատրաստվել են երիտասարդական աշխատողներ տարբեր համայնքներից։

2.    Երիտասարդական միջավայրերի զարգացում.
Հայաստանում ձևավորվում են երիտասարդական կենտրոններ և համայնքային երիտասարդական միջավայրեր, որոնք ապահովում են

ü  ոչ ֆորմալ կրթություն,

ü  համայնքային մասնակցություն,

ü  երիտասարդների սոցիալական և անձնական զարգացման հնարավորություններ։

3.    Քաղաքացիական հասարակության մասնակցություն.
պետությունը ակտիվ համագործակցում է երիտասարդական կազմակերպությունների հետ՝

ü  դրամաշնորհային ծրագրերի,

ü  քաղաքականության մշակման,

ü  համայնքային նախաձեռնությունների իրականացման ուղղություններով։

Վերջին տարիներին կարևոր քայլ է եղել երիտասարդության ոլորտի նոր օրենսդրության ընդունումը։

Նոր մոտեցումների շրջանակում նախատեսվում է՝

ü  յուրաքանչյուր համայնքում երիտասարդական կենտրոնների ստեղծում,

ü  երիտասարդական աշխատանքի իրականացում համայնքային մակարդակում,

ü  երիտասարդական աշխատողի դերակատարության ամրապնդում։

Պետությունը նաև աշխատում է երիտասարդական աշխատողների մասնագիտական չափանիշների և կարողունակությունների մշակման վրա, ինչպես նաև երիտասարդական կենտրոնների գործունեության միասնական մոդելի ստեղծման վրա:

Այսօր Հայաստանում երիտասարդական աշխատանքը գտնվում է կայացման և համակարգային զարգացման փուլում։

Այն բնութագրվում է հետևյալ առանձնահատկություններով․

ü  ձևավորվում է մասնագիտական երիտասարդական աշխատողի ինստիտուտ,

ü  զարգանում են համայնքային երիտասարդական կենտրոնները,

ü  ակտիվ է պետություն–համայնք–քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններ-միջազգային կազմակերպություններ համագործակցությունը,

ü  մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ ֆորմալ կրթությանը և երիտասարդների մասնակցությանը։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի Հանրապետությունում երիտասարդական աշխատանքի զարգացման գործընթացը վերջին տարիներին ստացել է նոր քաղաքական և իրավական դինամիկա։ «Երիտասարդական քաղաքականության մասին» ՀՀ օրենքի ընդունմամբ էլ ավելի է կարևորվել երիտասարդական աշխատանքի՝ որպես պետական երիտասարդական քաղաքականության առանցքային ուղղության, դերը։ Սա հիմք է ստեղծում ոլորտի ինստիտուցիոնալացման, որակի բարձրացման և մասնագիտական կարգավորումների համար։ Միաժամանակ, գործող պրակտիկաները ցույց են տալիս, որ ոլորտը դեռևս գտնվում է ձևավորման փուլում և բախվում է համակարգային մի շարք սահմանափակումների։ Իրավական ճանաչումը դեռևս լիարժեք չի վերածվել համակարգված քաղաքական և գործառնական լուծումների։

Այս համատեքստում հատկապես կարևոր է երիտասարդական աշխատողների պատրաստման և վերապատրաստման համակարգի ձևավորումը, քանի որ հենց մարդկային ռեսուրսն է ապահովում քաղաքականության իրականացման որակը և կայունությունը։ Առանց հստակ ձևակերպված կարողունակությունների, որակի չափորոշիչների և շարունակական զարգացման հնարավորությունների՝ երիտասարդական աշխատանքի ներուժը մնում է թերի իրացված։

Երիտասարդական աշխատանքի իրականացման ներկա վիճակի, առկա խնդիրների ու հնարավորությունների վերբերյալ փաստական, գիտելիքահեն տվյալների հավաքագրման նպատակով 2025 թվականի հոկտեմբերից դեկտեմբերին՝ Հայաստանի երիտասարդության ոլորտի մի շարք դերակատարների մասնակցությամբ, իրականացվել է միջազգային և հայաստանյան փորձի ուսումնասիրություն։

Ուսումնասիրվել է շուրջ 12 երկրի՝ Ավստրիայի, Էստոնիայի, Իռլանդիայի, Կիպրոսի, Հյուսիսային Մակեդոնիայի, Մալթայի, Մոլդովայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Ուկրաինայի, Սերբիայի ու Ֆինլանդիայի երիտասարդական աշխատանքի գործնական մոդելները ու առկա համակարգերը։ Տվյալները համակարգվել և վերլուծվել են հետևյալ հիմնական թեմատիկ ուղղություններով՝ ա) երիտասարդական աշխատանքի սահմանումներ և արժեքային հիմքեր, բ) երիտասարդական աշխատողի ինստիտուտ, գ) որակի ապահովման և մշտադիտարկման մեխանիզմներ, դ) երիտասարդական աշխատողների պատրաստման և վերապատրաստման համակարգեր։

Զուգահեռ, Հայաստանյան փորձի ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվել են երիտասարդական աշխատանքի տարբեր ձևաչափերում գործունեություն իրականացնող կառույցներ՝ ա) երիտասարդական կենտրոններ, բ) երիտասարդական տարածքներ, գ) քաղաքացիական հասարակության կառույցներ և շարժումներ, որոնք իրականացնում են երիտասարդական ծրագրեր, դ) բուհերի կարիերայի կենտրոններ, ուսանողական խորհուրդներ։ Վերլուծվել է 39 լրացված հարցաթերթ, որոնք ներկայացնում են Հայաստանում երիտասարդական աշխատանքի կազմակերպչական և իրականացման բազմազանությունը։ Հավաքագրվել են տվյալներ երիտասարդական աշխատանքի արժեքային հիմքերի, թիրախային խմբերի, իրականացման ձևերի, աշխատողների դերերի, որակի ապահովման և վերապատրաստման պրակտիկաների վերաբերյալ։

Համաձայն ուսումնասիրության՝ երիտասարդական աշխատանքի ընկալումները և արժեքային հիմքերը հետևյալն են. միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ երիտասարդական աշխատանքը դիտարկվում է որպես հանրային ծառայության առանձնացված ձև, որը նպաստում է ոչ միայն անհատի զարգացմանը, այլ նաև սոցիալական համերաշխությանը, համայնքային կապերի ամրապնդմանը և ժողովրդավարական մասնակցությանը։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս երիտասարդական աշխատանքը կապել հանրային քաղաքականության լայն նպատակների հետ։ Հայաստանյան փորձի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ երիտասարդական աշխատանքը հիմնականում ընկալվում է որպես ոչ ֆորմալ կրթության, ծրագրային գործունեության և երիտասարդների ներգրավման գործընթաց։ Արժեքային սկզբունքները՝ երիտասարդակենտրոնություն, մասնակցայնություն, ներառականություն և կամավորություն, առավելապես արտահայտվում են գործնական մակարդակում և հազվադեպ են համակարգված կամ ամրագրված փաստաթղթերում։

Թիրախային խմբերի և միջամտությունների համակարգայնության պատկերը հետևյալն է. միջազգային փորձը ցույց է տալիս ավելի համակարգային մոտեցում, որտեղ երիտասարդական աշխատանքը դիտարկվում է ոչ միայն երիտասարդների, այլ նաև նրանց միջավայրի հետ աշխատելու համատեքստում՝ ներառելով համայնքները, կրթական և սոցիալական դերակատարներին։ Հայաստանում երիտասարդական աշխատանքի հիմնական թիրախը երիտասարդներն են՝ տարբեր տարիքային (13-35) և սոցիալական խմբերում։ Միևնույն ժամանակ, թիրախավորումը հաճախ իրականացվում է կազմակերպությունների ներքին առաջնահերթությունների հիման վրա և չունի միասնական քաղաքական ուղղորդում։ Ծրագրերն ապահովում են ճկունություն և հասանելիություն, սակայն դրանց ազդեցությունը հաճախ սահմանափակվում է ծրագրային ժամանակահատվածներով՝ չապահովելով շարունակականություն ու կայունություն։

Երիտասարդական աշխատանքի իրականացման հիմնական ձևաչափերը հետևյալն են. միջազգային փորձը ցույց է տալիս ձևաչափերի բազմազանություն և ճկունություն, ինչը դիտարկվում է որպես երիտասարդների հասանելիության և ներառականության ապահովման հիմնական գործիք։ Հայաստանյան պրակտիկաներում գերակշռում են կենտրոնահեն և առանձին միջոցառումների ձևաչափերը։ Փողոցային, շրջիկ և թվային երիտասարդական աշխատանքի ձևաչափերը առկա են սահմանափակ չափով։

Երիտասարդական աշխատողի ինստիտուտը ներկայանում է հետևյալ կերպ. միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ երիտասարդական աշխատողի ինստիտուցիոնալացումը հիմնված է դերերի տարբերակման, մասնագիտական կարողունակությունների և շարունակական զարգացման համակարգերի վրա։ Հայաստանում երիտասարդական աշխատողը՝ որպես սուբյեկտ, սահմանված է «Երիտասարդական քաղաքականության մասին» ՀՀ օրենքով (2025 թ.), սակայն երիտասարդական կազմակերպություններում նրանց դերն ու կարգավիճակը, հաճախ, հստակ սահմանված չէ։ Գործունեությունը հաճախ իրականացվում է կամավորների կամ ծրագրային աշխատողների կողմից՝ առանց միասնական կարողունակությունների շրջանակի և պաշտոնական ճանաչման մեխանիզմների։ Համալսարանական միջավայրում երիտասարդական աշխատանքին բնորոշ գործառույթներ իրականացնող դերակատարներն այդ միջավայրում չեն դիտարկվում որպես երիտասարդական աշխատողներ։

Որակի ապահովման և վերապատրաստման համակարգերի պատկերը հետևյալն է. Եվրոպական փորձը ցույց է տալիս, որ երիտասարդական աշխատանքի որակի ապահովումը և երիտասարդական աշխատողի վերապատրաստումը դիտարկվում են որպես փոխկապակցված համակարգեր, որոնք ուղղված են երիտասարդական աշխատանքի զարգացմանն ու բարելավմանը, այլ ոչ միայն վերահսկողությանը։ Հայաստանում որակի ապահովման մեխանիզմները հիմնականում անկանոն են և սահմանափակվում են հաշվետվողականության ձևական գործիքներով։ Առկա է երիտասարդական աշխատողի վերապատրաստման պետական ծրագիր, որին ամեն տարի մասնակցում է ոլորտային շուրջ 25 դերակատար։ Սակայն սա թե՛ բովանդակային, թե՛ քանակական իմաստով բավարար չէ։ Իրենց հերթին, երիտասարդական կազմակերպությունների վերապատրաստման նախաձեռնությունները մասնատված են, և այս ամենը չի ձևավորում միասնական, շարունակական համակարգ։

Ամբողջության մեջ, միջազգային փորձի վերլուծությունը բացահայտում է մի շարք ընդհանուր օրինաչափություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ երիտասարդական աշխատանքի արդյունավետ համակարգերը հիմնված են հետևյալի վրա՝

1)     Վերապատրաստման համակարգերը կառուցվում են մի քանի մակարդակների մոդելով,

2)    Որակի ապահովումը ներառում է ինքնագնահատում և արտաքին գնահատում,

3)    Վերապատրաստման արդյունքները ճանաչվում են վկայականների և պորտֆոլիոների միջոցով,

4)    Մասնագիտականացումը դիտարկվում է որպես շարունակական գործընթաց։

Այս մոտեցումները կարող են ադապտացվել Հայաստանի պայմաններին՝ հաշվի առնելով ոլորտի զարգացման ներկա փուլը և դերակատարների բազմազանությունը։

Ի համեմատություն սրա Հայաստանում առկա են հետևյալ հիմնական խնդիրները՝

1)     Բացակայում է երիտասարդական աշխատողի կարողունակությունների միասնական շրջանակը։

2)    Վերապատրաստման պետական ծրագիրը չունի ըստ բարդության մակարդակային կառուցվածք կամ նեղ թեմաներով խորացված ուսուցման հնարավորություն։

3)    Սահմանափակ են վերապատրաստման արդյունքների պաշտոնական և գործնական ճանաչման մեխանիզմները։

4)    Բացակայում են երիտասարդական աշխատանքի որակի ապահովման հստակ չափորոշիչները։

5)    Վերապատրաստման մատակարարների գործունեությունը չունի միասնական նվազագույն պահանջներ։

Առկա իրավիճակը խոչընդոտում է Հայաստանում երիտասարդական աշխատանքի կայուն և կանխատեսելի զարգացմանը և մասնագիտական համակարգի ձևավորմանը։

3.     Ակնկալվող արդյունքները

Իրավական ակտի ընդունմամբ ակնկալվում է ձևավորել երիտասարդական աշխատողների պատրաստման և վերապատրաստման միասնական կարգավորում, բարձրացնել երիտասարդական աշխատանքի որակը և արդյունավետությունը, ապահովել ոլորտում մասնագիտական կարողունակությունների համադրելիություն և ճանաչելիություն, ամրապնդել պետական երիտասարդական քաղաքականության իրականացման մեխանիզմները։

Նախագծի ընդունումը անհրաժեշտ և հիմնավորված քայլ է երիտասարդական աշխատողների վերապատրաստման, որակավորման և մեթոդաբանական կարգավորման միասնական համակարգի ձևավորման համար և ուղղված է պետական երիտասարդական քաղաքականության արդյունավետ իրականացման ապահովմանը։

4.     Ֆինանսական ազդեցությունը

Իրավական ակտի ընդունումը պետական բյուջեում լրացուցիչ ծախսեր չի առաջացնում։ Իրավական ակտից բխող միջոցառումների ֆինանսավորումը կիրականացվի գործող ծրագրերի և սահմանված բյուջետային հատկացումների շրջանակում։