«Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մաuին» օրենքի նախագիծ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՈՒՄ

«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱUԻՆ»

ՕՐԵՆՔԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

1. Ընթացիկ իրավիճակը և իրավական ակտի ընդունման անհրաժեշտությունը

          1.1 Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքի (այսուհետ՝ Օրենսգիրք) 2022 թվականի հուլիսի 7-ի ՀՕ-320-Ն փոփոխությամբ 2024 թվականի հունվարի 1-ից բնօգատգործման վճարի դրույքաչափ սահմանվեց նաև հիդրոէներգետիկ նպատակով մակերևութային ջրերի օգատործման համար։ Որպես դրույքաչափ ներկայումս գործում է 1 խմ-ի համար 0,1 դրամ։ Նման մոտեցման համար հիմք էր հանդիսացել այն հանգամանքը, որ համաձայն Օրենսգրքի

-       201-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի՝ բնօգտագործման վճարի բազա է համարվում բնօգտագործման վճարի օբյեկտի արժեքային կամ ֆիզիկական մեծությունը կամ այն բնութագրիչը, որի հիման վրա սույն բաժնով սահմանված դրույքաչափերով ու կարգով հաշվարկվում է բնօգտագործման վճարի գումարը,

-       203-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի՝ մակերևութային ջրերի օգտագործման համար բնօգտագործման վճարի հաշվարկման և դրույքաչափերի կիրառության համար բնօգտագործման վճարի բազայի չափաքանակ է սահմանված Ջրային օրենսգրքի համաձայն տրամադրված ջրօգտագործման թույլտվություններով սահմանված ջրօգտագործման (մակերևութային ջրերի ջրառի) ծավալը,

-       212-րդ հոդվածի 1-ին մասի՝ բնօգտագործման վճար վճարողները մակերևութային ջրերի օգտագործված պաշարների և ստորերկրյա քաղցրահամ և թերմալ ջրերի արդյունահանված պաշարների հաշվառման նպատակով Կառավարության սահմանած կարգով ու ժամկետներում տեղադրում և շահագործում են տվյալների առցանց փոխանցմամբ ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) սարքեր, որոնք Կառավարության սահմանած կարգով ենթակա են կնքման` նույն կարգով սահմանված լիազոր պետական մարմինների կողմից,

-       214-րդ հոդվածի 1-ին մասի՝ մակերևութային ջրերի օգտագործման համար պետական բյուջե վճարման ենթակա բնօգտագործման վճարը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում բնական ջրաղբյուրներից օգտագործման նպատակով անմիջապես վերցրած ջրի ծավալի հիման վրա` հաշվի առնելով բնօգտագործման վճարի բազայի չափաքանակները։

Մինչդեռ, 2024 թվականի հունվարի 1-ից կիրառվող կարգավորումը գործնականում հանգեցրել է որոշակի խնդիրների՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ՀԷԿ–երի կողմից ջրօգտագործումը բնութագրող ցուցանիշներ են ոչ միայն ջրի ծավալը, այլ նաև ճնշումը, այսինքն օգտագործվում է ջրի էներգիան, որի հզորությունը քանակի և ճնշման արտադրյալն է: Արդյունքում, բնօգտագործման հիմնական բեռն ընկնում է ցածր և միջին հաշվարկային ճնշում ունեցող ՀԷԿ-երի վրա, որն էլ անհավասար մրցակցության դաշտ կարող է ստեղծել էլեկտաէներգիայի ազատականացված շուկայում:

Նշված  հարցի վերաբերյալ Շրջակա միջավայրի նախարարության կողմից՝ «MBConsulting» փորձագիտական թիմի աջակցությամբ իրականացվել է ոլորտում առկա խնդիրների ուսումնասիրություն և վերլուծություն, այդ թվում՝ միջազգային փորձի մասով։

Միջազգային պրակտիկայում հիդրոէներգետիկ նպատակով ջրի օգտագործման համար կիրառվում է բնօգտագործման վճարների հետևյալ 4 մոդելը.

- էլեկտրաէներգիայի արտադրության վրա հիմնված մոդել

- Տեղադրված հզորության վրա հիմնված մոդել

- Ջրօգտագործման վրա հիմնված մոդել

- Ընդհանուր եկամուտների վրա հիմնված մոդել։

Նշված մոդելներից պրակտիկորեն հիմնականում օգտագործվում է արտադրված էլեկտրաէներգիայի հիման վրա հաշվարկված մոդելը, մասնավորապես Կանադայի մի շարք նահանգներում 0.8-1.5 կանադական դոլար 1 մվ/ժ-ի համար,  Չինաստանում՝ 0.45-2.25 ԱՄՆ դոլար, Ռումինիայում՝ 4.3 Եվրո։

Համաձայն ուսումնասիրությունների 2024 թվականին արտադրվել է 8.9 մլրդ կվտժամ էլեկտրաէներգիա, և հեկերի կողմից արտադրված էլեկտարաէներգիայի ծավալը կազմել է ընդհանուրի 23%-ը, որի մեջ «Միջազգային էներգետիկ Կորպորացիայի» և «Քոնթուր Գլոբալ Հիդրո Կասկադի» մասնաբաժինը համապատասխանաբար կազմում է 18% և 33%, իսկ փհէկերինը՝ 49 %, որոնց 64%-ը Սյունիքի, Վայոց ձորի և Լոռու մարզերում են՝ բացվածքը կցվում  է (աղյուսակ 1)։

Նշված տվյալի հիման վրա իրականացված վերլուծություններով Նախագծի նախնական տարբերակով առաջարկվում էր հիդրոէներգետիկ նպատակներով մակերևութային ջրերի օգտագործման համար բնօգտագործման վճարի հաշվարկման բազա սահմանել բացառապես արտադրված էլեկտրաէներգիայի ծավալը՝ 1 կՎտժ-ի համար 0.23 դրամ դրույքաչափով՝ փոխարինելով գործող՝ 1 մ³-ի համար 0.1 դրամ դրույքաչափին։

2026 թվականի մարտի 18-ին շրջակա միջավայրի նախարարությունում կայացել է միջգերատեսչական աշխատանքային քննարկում՝ ֆինանսների նախարարության, պետական եկամուտների կոմիտեի, տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարության ջրային կոմիտեի, բնապահպանական և ընդերքի տեսչական մարմնի, ինչպես նաև հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։

Քննարկման ընթացքում արձանագրվել է, որ նախագծի նախնական տարբերակով առաջարկվող՝ արտադրված էլեկտրաէներգիայի ծավալի վրա հիմնված հաշվարկման մոդելը (1 կՎտժ-ի համար 0.27 դրամ) թեև նպաստում է փոքր հիդրոէլեկտրակայանների համար առկա խնդիրների լուծմանը, սակայն կարող է խոշոր հիդրոէլեկտրակայանների համար հանգեցնել հարկային բեռի անհամաչափ ավելացման։

Վերոնշյալ խնդրի լուծման նպատակով շրջակա միջավայրի նախարարությունը, հիմք ընդունելով պետական եկամուտների կոմիտեի և հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կողմից տրամադրված՝ 2025 թվականին ՀՀ-ում գործող հիդրոէլեկտրակայանների կողմից արտադրված էլեկտրաէներգիայի քանակների և հաշվարկված բնօգտագործման վճարների վերաբերյալ թարմացված տվյալները, իրականացրել է լրացուցիչ վերլուծություն։

Կատարված վերլուծության արդյունքների հիման վրա նախագիծը լրամշակվել է՝ ներդնելով բնօգտագործման վճարի հաշվարկման ճկուն՝ հիբրիդային «կամ-կամ» մոդել։ Նշված մոդելով հարկ վճարողին հնարավորություն է ընձեռվում յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի համար ինքնուրույն ընտրել հաշվարկման առավել օպտիմալ բազան ըստ՝

-       փաստացի օգտագործված ջրի ծավալի (1 մ³-ի համար 0.1 դրամ), կամ

-       արտադրված էլեկտրաէներգիայի ծավալի (1 կՎտժ-ի համար 0.27 դրամ)։

Առաջարկվող մոտեցումը հիմնված է ոլորտի փաստացի արտադրական ցուցանիշների համակողմանի վերլուծության վրա և ուղղված է հարկային բեռի անհիմն ավելացման ռիսկերի նվազեցմանը՝ անկախ հիդրոէլեկտրակայանների տեխնիկական հզորություններից։

1.2. Հարկային օրենսդրությամբ սահմանված կարգավորումներով հիդրոէներգետիկ նպատակով ջրօգտագործման համար բնօգտագործման վճարի պարտավորություն ունեն միայն այդ նպատակով մակերևութային ջուր օգտագործողները։

Մինչդեռ համաձայն շրջակա միջավայրի նախարարության կողմից տրված ջրօգտգործման թույլտվությունների հիդրոէներգետիկ նպատակով շարք տնտեսվարողների կողմից ջրօգտագործում է իրականացվում նաև բնաղբյուրից, որն էլ համաձայն Ջրային օրենսգրքի 1-ին հոդվածի հանդիսանում է ստորերկրյա ջուր։ Միաժամանակ, Օրենսգրքի 200-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով բնօգտագործման վճարի օբյեկտ է սահմանված միայն ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի արդյունահանումը, համապատասխանաբար 205-րդ հոդվածով սահմանված են դրույքաչափեր ստորերկրյա ջրերի արդյունահանման համար։ Այս կարգավորումը հակասում է Ջրային օրենսգրքով սահմանված կարգավորումներին, համաձայն որի ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի համար կիրառվում է «օգտագործում» հասկացությունը, որն իրականացվում է նաև արդյունահանման եղանակով, մասնավորապես, համաձայն Ջրային օրենսգրքի 37.1 հոդվածի՝

«1. Ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներն օգտագործվում են բեռնաթափվող աղբյուրներով և դրենաժային հոսքով, ինչպես նաև հորատանցքերով:

2. Արտեզյան (ճնշումային) և գրունտային ստորերկրյա ջրերի օգտագործումն իրականացվում է արդյունահանման եղանակով՝ հորատանցքի միջոցով:

3. Բնաղբյուրն օգտագործվում է անմիջականորեն կամ ջրհավաքման (կապտաժի) կառույցների միջոցով:------»։

1.3       Թերմալ ջրերի (տաք ջրեր, որոնք կարող են լինել և՛ հանքային, և՛ քաղցրահամ) հետ կապված իրավահարաբերությունները կարգավորվում են Ջրային և Ընդերքի մասին օրենսգրքերով սահմանված քաղցրահամ և հանքային ջրերին վերաբերող կարգավորումներով։

Մինչդեռ, Օրենսգրքով դրանք սահմանված են որպես առանձին կատերգորիա, և հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Ջրային և Ընդերքի մասին օրենսգրքերով թերմալ ջրերի վերաբերյալ առանձին կարգավորումներ սահմանված չեն և դրանց առանձին կարգավորման անհրաժեշտությունը բացակայում է, անհրաժեշտություն է առաջացել կատարել համապատասխան փոփոխություններ Օրենսգրքում՝ հանելով թերմալ ջրին վերաբերող կարգավորումները՝ համապատասխանեցնելով հանքային ջրերին վերաբերող գործող կարգավորումներին։

1.4 07.07.2022թ. ՀՕ-320-Ն օրենքով ՀՀ հարկային օրենսգրքի 204-րդ հոդվածի 1-ին մասի աղյուսակում կատարված լրացմամբ մակերևութային (բացառությամբ Սևանա լճի) ջրերի հիդրոէներգետիկ նպատակով օգտագործման համար սահմանվել է 0.1 դրամ բնօգտագործ­ման վճարի դրույքաչափ՝ հաշվետու ժամանակաշրջանում օգտագործված յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար: Իսկ Օրենսգրքի 204-րդ հոդվածի 1-ին մասին համապատասխան՝ մա­կերևութային (բացառությամբ Սևանա լճի) ջրերի օգտագործման համար բնօգտագործման վճարը հաշվարկվում է բնօգտագործման վճարի բազայի նկատմամբ նույն մասի աղյուսակով սահմանված դրույքաչափերով՝ հաշվի առնելով նույն հոդվածի 5-րդ մասի դրույթը, որին համապատասխան, մասնավորապես՝ 2020 թվականի հունվարի 1-ից մակերևութային ջրերի օգտագործման համար կիրառվող բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերը որոշվում են որպես նույն հոդվածի 1-ին մասով սահմանված դրույքաչափերի և 1.3 գործակցի արտադրյալ:

Մինչդեռ նշված օրենքի նախագծի հիմնավորման տեքստում հիմնավորվել է Հարկային օրենսգրքի (այսուհետ՝ Օրենսգիրք)  204-րդ հոդվածի 1-ին մասի աղյուսակի լրացման հետևանքով մակերևութային ջրերի օգտագործման համար կիրառվող բնօգտագործման վճարի դրույքաչափի և Օրենսգրքի 204-րդ հոդվածի 5-րդ մասով սահմանված գործակցի կիրառելիության հարցը, համաձայն որի` վկայակոչված վերլուծության և  հաշվարկման արդյունքներով 2017-2019թթ.-ին հիդրոէլեկտրակայանների կողմից օգտագործված ջրի ծավալը միջինում կազմել է 6,2 մլրդ մ³ և հետևապես «ՀՀ հարկային օրենսգրքում լրացումներ և փոփոխություն կատարելու մասին» օրենքի նախագծով առաջարկվող դրույքաչափի կիրառման պարագայում նախատեսվել է, որ նախագծի ընդունումից հետո սահմանված դրույքաչափով բնօգտագործման վճարներից պետբյուջեի մուտքերը տարեկան կավելանան մոտավոր 620 մլն դրամով։ Արդյունքում օրենսդիր մարմինը նախատեսել է հիդրոէներգետիկ  նպատակով ջրի օգտագործման համար բնօգտագործման վճարի դրույքաչափ կիրառել 0.1 դրամ՝ առանց 1.3 գործակցի:

Օրենսդրական առկա հակասությունը շտկելու նպատակով նախատեսվում է բացառություն սահմանել  հիդրոէներգետիկ  նպատակով ջրօգտագործման դեպքում դրույքաչափի նկատմամբ 1.3 գործակցի կիրառման մասով՝ 2024 թվականի հունվարի 1-ից ծագած հարաբերությունների վրա։

2. Առաջարկվող կարգավորման բնույթը

Նախագծով առաջարկվում է

-       հիդրոէներգետիկ նպատակով մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի օգտագործման վճարի բազա սահմանել փաստացի օգտագործված ջրի ծավալը (խորանարդ մետր) կամ արտադրված էլեկտրաէներգիայի ծավալը (կիլովատ ժամ)։

հաշվետու ժամանակաշրջանում սահմանելով՝

ա. փաստացի օգտագործված ջրի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար՝ 0.1 դրամ,

բ. փաստացի արտադրված էլեկտրաէներգիայի յուրաքանչյուր կՎտժ-ի համար՝ 0.27 դրամ դրույքաչափ։

-       Ստորերկրյա ջրերի մասով «արդյունահանում» բառը փոխարինել «օգտագործում» բառով՝ համապատասխանեցնելով Ջրային օրենսգրքի պահանջներին։

- Հարկային օրենսգրքից հանել թերմալ ջրին վերաբերող կարգավորումները՝ համապատասխանեցնելով հանքային ջրերին վերաբերող գործող կարգավորումներին՝ համաձայն Ջրային և Ընդերքի մասին օրենսգրքերին, որոնցով թերմալ ջրերի վերաբերյալ առանձին կարգավորումներ սահմանված չեն։

-  մինչև սույն օրենքի ուժի մեջ մտնելը (2027 թվականի հունվարի 1-ը) սահմանել բացառություն հիդրոէներգետիկ  նպատակով ջրօգտագործման դեպքում դրույքաչափի նկատմամբ 1.3 գործակցի կիրառման մասով՝ 2024 թվականի հունվարի 1-ից ծագած հարաբերությունների վրա։

    3.  Նախագծի մշակման գործընթացում ներգրավված ինստիտուտները և անձինք

Նախագիծը մշակվել է շրջակա միջավայրի նախարարության կողմից:

4.    Ակնկալվող արդյունքը

«Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մաuին» օրենքի նախագծի ընդունմամբ

-   կապահովվի հիդրոէներգետիկ նպտակով մակերևութային ջրերի օգտագործման համար բնօգտագորման վճարի սահմանման հիբրիդային մեխանիզմ։

- կապահովվի Հարկային, Ջրային և Ընդերքի մասին օրենսգրքերով սահմանված կարգավորումների միասնականություն։