«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց և 63-ից բարձր տարիք ունեցող անձանց զբաղվածության ապահովման ծրագիրը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ

Նախագծի ընդունման կապակցությամբ 200 շահառուի աջակցության համար ՀՀ 2026 թվականի պետական բյուջեում կնախատեսվի ծախսերի ավելացում 80,000.0  հազար   դրամի չափով :- այստեղ հավանաբար 80.000.000 դրամ է։

Ծրագրի առանցքը կազմում են գործատուին տրամադրվող ֆինանսական սուբսիդիաները։ Սակայն ֆինանսական խթաններն ինքնուրույն, առանց համակարգային այլ միջոցառումների, բավարար չեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց և ավագ տարիքի անձանց աշխատաշուկայում կայուն ընդգրկումն ապահովելու համար։ Ծրագիրը կարող է մնալ ժամանակավոր «կոսմետիկ» միջոց, եթե չփոխկապակցվի այլ միջոցառումների հետ։ Մասնավորապես՝ ծրագիրը չունի իրազեկման բաղադրիչ, նախատեսվում է իրականացնել առանց մասնագիտական վերապատրաստման ու կողմնորոշման ծառայությունների։ Բացի այդ, աշխատատեղի ֆիզիկական հարմարեցման և խելամիտ հարմարեցումների բաղադրիչի բացակայությունն անհնար է դարձնում ծրագրի կիրառումը մի շարք դեպքերում, անկախ տրամադրվող սուբսիդիայի չափից։ 

Ծրագրի կատարումն ամբողջությամբ վստահված է Միասնական սոցիալական ծառայությանը՝ առանց այլընտրանքային ճկուն մեխանիզմների։ Զբաղվածության ռազմավարության ռիսկերի բաժնում ճանաչված ՄՍԾ-ի ինստիտուցիոնալ սահմանափակումները (ներառյալ կարողությունները) կարող են անդրադառնալ ծրագրի արդյունավետության վրա։ Առաջարկում ենք ծրագրում ամրագրել արտապատվիրման հնարավորություն հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող հասարակական կազմակերպություններին՝ արդյունքահենք ֆինանսավորման մեխանիզմներով։ 

Ծրագիրը չի սահմանում գործողության ժամկետ, ինչն անորոշություն է ստեղծում բյուջետային պլանավորման, մոնիթորինգի և արդյունավետության գնահատման հարցերում։ Առաջարկում ենք ամրագրել ծրագրի գործողության 3-ամյա ժամկետ՝ ՀՀ կառավարության հատուկ որոշմամբ երկարաձգման հնարավորությամբ և ժամկետի ավարտից 6 ամիս առաջ անկախ կազմակերպության կողմից ծրագրի գնահատմամբ։ 

Ծրագիրը ներառում է 1-ին և 2-րդ խմբի հաշմանդամություն ունեցող անձանց, սակայն բացառում է 3-րդ խմբի հաշմանդամություն ունեցող անձանց, որոնք ևս բախվում են աշխատաշուկայի արգելքների։ Առաջարկում ենք ընդլայնել ծրագրի շրջանակը 3-րդ խմբի հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասով։ 

Ծրագրի 12-րդ կետը թույլ է տալիս գործատուին ընտրել «իր պահանջներին առավելապես բավարարող» անձին՝ առանց ընտրության արդարությունն ու հիմնավորումն ստուգող մեխանիզմի։ Առաջարկում ենք ծրագրում ավելացնել նոր կետ՝ ամրագրելով, որ գործատուի ընտրությունը հիմնավորվում է բացառապես մասնագիտական որակավորմամբ՝ ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի խտրականության արգելքին առնչվող հոդվածներին համապատասխան։ 

Նախագիծը չի ամրագրում պայմանագրի վաղաժամ լուծման իրավական հետևանքները կամ անհիմն ստացված սուբսիդիայի վերադարձի կարգը։ Առաջարկում ենք սահմանել, որ 6-ամսյա ժամկետից շուտ աշխատողի ազատման դեպքում գործատուն վերադարձնում է ստացված փոխհատուցումն ամբողջությամբ։ Եթե աշխատողն ազատվի իր նախաձեռնությամբ, բայց մշտադիտարկումը պարզի, որ դրա պատճառը եղել է գործատուի կողմից ոչ պատշաճ պայմանների ստեղծումը կամ խտրականությունը, առաջարկում ենք կիրառել վերադարձի մեխանիզմը։ 

Ծրագրի 18-րդ կետը սահմանում է մոնիթորինգի ժամկետներ, սակայն չի ամրագրում ոչ կատարողականի ցուցանիշներ, ոչ հաշվետու կողմի պատասխանատվությունը, ոչ էլ արդյունքների հիման վրա ծրագրի ճշգրտման մեխանիզմ։ Առաջարկում ենք ամրագրել ծրագրի կատարողականի հիմնական ցուցանիշներ (օր.՝ 6 ամիս հետո աշխատատեղ պահպանած անձանց տոկոս, 12 ամիս հետո աշխատատեղ պահպանած անձանց տոկոս և այլն)։ Նաև առաջարկում ենք ամրագրել, որ Նախարարությունն ամեն տարի հրապարակում է ծրագրի արդյունքների հաշվետվությունը կայքում։ 

Ծրագրում ամբողջությամբ բացակայում է ծրագրից բխող որոշումների (մերժման, ցուցակ չընդգրկելու) բողոքարկման մեխանիզմ։ 

Գտնում ենք, որ 15-րդ կետով նախատեսված 100,000 դրամ միանվագ աջակցությունը բավարար խթան չի ստեղծում երկարաժամկետ զբաղվածության պահպանման համար։ Փոխհատուցման ամսական շեմերը (25,000 և 50,000 դրամ) ևս կարող են բավարար չլինել բարձր որակավորում պահանջող հաստիքների համալրման համար։ Առաջարկում ենք 100,000 դրամ միանվագ գումարի փոխարեն կամ դրան զուգահեռ ներդնել աստիճանական նվազող սուբսիդավորման բաղադրիչ, իսկ ամսական շեմերը (25,000 / 50,000 դրամ) ենթարկել ամենամյա ինդեքսավորման կամ վերանայման։ 

Նախագիծը սահմանում է, որ անձը չի կարող ընդգրկվել ծրագրում, եթե վերջին 3 տարում աշխատել է տվյալ գործատուի մոտ։ Առաջարկում ենք սահմանել բացառություն այն դեպքերի համար, երբ անձի հաշմանդամությունը ձեռք է բերվել հենց այդ աշխատավայրում աշխատելու ընթացքում։ 

Հստակեցնել՝ արդյոք սույն ծրագրից օգտվող գործատուն կարո՞ղ է միաժամանակ օգտվել ՀՀ Հարկային օրենսգրքով նախատեսված արտոնություններից։ 

Վերստին առաջարկում ենք ապահովել e-work.am-ի մատչելիությունը Վեբ բովանդակության մատչելիության 2.1 ուղեցույցի AA պահանջներին։ Ծրագրի իրականացումը միայն e-work.am հարթակի միջոցով կազմակերպելը կարող է էականորեն սահմանափակել դրա արդյունավետությունը՝ հաշվի առնելով հարթակի ցածր օգտագործելիությունը և մեր կողմից արձանագրված խնդիրները։ 

Նախագծի 3-րդ և 13-րդ կետերում նշված է, որ աջակցությունը տրամադրվում է այն գործատուին, որը շահառուի հետ կնքում է աշխատանքային պայմանագիր «նորմալ աշխատաժամանակի ռեժիմով (մեկ դրույքով)»:

Այս դրույթը խնդրահարույց է, քանի որ ծրագրի շահառու հանդիսացող ֆունկցիոնալության խորը կամ ծանր աստիճանի սահմանափակում ունեցող անձինք հաճախ ունենում են առողջական այնպիսի վիճակ, որը թույլ չի տալիս աշխատել լրիվ աշխատաժամանակով: Ավելին, համաձայն ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի 140-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետի՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար սահմանվում է աշխատաժամանակի կրճատ տևողություն (շաբաթական ոչ ավելի, քան 36 ժամ), իսկ բժշկի ցուցման համաձայն՝ ավելի քիչ, ինչից չի տուժում նրա աշխատավարձը (անձը վարձատրվում է լրիվ դրույքով սահմանված չափով):

Ինչ վերաբերում է 63-ից բարձր տարիք ունեցող անձանց, ապա լրիվ դրույքով աշխատանքը կարող է հանգեցնել արագ հոգնածության և առողջական խնդիրների սրման:

Առաջարկում ենք վերանայել նշված կետը՝ նախատեսելով նաև ոչ լրիվ աշխատաժամանակի (կես դրույք կամ կրճատ ժամանակ) հնարավորություն՝ պահպանելով աջակցության համամասնական սկզբունքը: Սա կապահովի անձի աշխատանքի իրավունքի իրացումը՝ առանց նրա առողջությանը վնաս հասցնելու:

Նախագծի 2-րդ կետում նշված է, որ շահառու կարող է դառնալ այն անձը, ով վերջին երեք ամսվա ընթացքում չեն ունեցել վարձու աշխատողի համար հաշվարկված աշխատավարձ կամ դրան հավասարեցված այլ վճարումներ և վերջին երեք տարվա ընթացքում աշխատանքային հարաբերությունների մեջ չեն գտնվել թափուր աշխատատեղ ներկայացրած գործատուի հետ (այսուհետ՝ աշխատանք փնտրող)։

3-ամսյա անգործության պահանջը և հատկապես 3 տարի չաշխատելու սահմանափակումը չափազանց խիստ են և կարող են ստեղծել արհեստական գործազրկություն:

Առաջարկում ենք վերացնել 3 ամսվա չաշխատելու պահանջը և վերանայել 3 տարվա սահմանափակումը նվազեցնելով այն առավելագույնը 6-12-ամիս։ Սա կխթանի աշխատաշուկայի դինամիկան և կնվազեցնի տևական գործազրկության ռիսկը:

Նախագծի 3-րդ և 7-րդ կետերում շեշտադրվում է աշխատանքի վայրում պարտադիր ֆիզիկական ներկայությունը:

Հաշվի առնելով, որ ծրագիրը կարճաժամկետ է (3-6 ամիս աջակցություն), շատ գործատուների համար ծախսարդյունավետ չէ իրականացնել ֆիզիկական միջավայրի թանկարժեք հարմարեցումներ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար: «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքը պահանջում է խելամիտ հարմարեցումներ, սակայն կարճ ժամկետում դա կարող է խոչընդոտել գործատուի մասնակցությանը ծրագրին:

Առաջարկում ենք նախագծում հստակ ամրագրել հեռավար աշխատանքի հնարավորությունը: Սա թույլ կտա շահառուին աշխատել իրեն հարմար միջավայրից՝ խնայելով տրանսպորտային և ենթակառուցվածքային հարմարեցման ծախսերը թե՛ պետության, թե՛ գործատուի համար:

Նախագծի 2-րդ գլխում, որը նկարագրում է աջակցության տրամադրման կարգը, բացակայում է անձի հմտությունների զարգացման կամ ադապտացիայի փուլը:

Եթե անձը երկար ժամանակ (ըստ նախագծի՝ նվազագույնը 3 տարի) չի աշխատել, նրա մասնագիտական հմտությունները կարող են կորցրած կամ հնացած լինել: Միանգամից աշխատանքային պարտականությունների լիարժեք կատարում պահանջելը կարող է հանգեցնել ձախողման և պայմանագրի վաղաժամկետ լուծարման:

Առաջարկում ենք ծրագրում ներառել վճարվող փորձաշրջանի կամ նախնական մասնագիտական վերապատրաստման բաղադրիչ: Առաջարկում ենք ծրագրի առաջին 1-2 ամիսները դիտարկել որպես ուսուցողական փուլ, որի ընթացքում պետությունը կփոխհատուցի նաև վերապատրաստող մասնագետի (մենթորի) ծախսերը կամ կտրամադրի կրթական վաուչերներ: Սա կապահովի զբաղվածության կայունությունը և անձի մասնագիտական աճը:

Ծրագրի նախագծում հստակ նշումներ չկան այն մասին, թե մեկ գործատուն նույն տարվա մեջ քանի աշխատակից կարող է ընդունել և թե նույն անձը քանի անգամ կարող է դիմել ծրագրից օգտվելու համար: Գործատուի մասով առկա է ռիսկ, որ աջակցության 6-ամսյա ժամկետը լրանալուն պես ներկա աշխատողին կհեռացնեն՝ նոր շահառու ընդունելու և աջակցության նոր փուլ ստանալու նպատակով: Բացի այդ, առանց հստակ սահմանափակման, ծրագիրը կարող է կենտրոնանալ սահմանափակ թվով անձանց շուրջ՝ զրկելով ուրիշներին ծրագրից օգտվելու հնարավորությունից (այսինքն, նույն անձը կարող է դիմել տարբեր գործատուների մոտ և օգտվել ծրագրային բաղադրիչից, ինչը կարող է լինել սահմանափակում այն անձի համար։)

Առաջարկում ենք հստակեցնել այս դրույթները և հնարավորինս արդյունավետ մեխանիզմ մշակել նշված խնդիրներից խուսափելու համար։

Նախագծի 15-րդ կետով նախատեսված 100,000 դրամ միանվագ աջակցությունը, որը տրամադրվում է 12 ամիս աշխատանքային հարաբերությունները շարունակելու դեպքում, ներկայիս տնտեսական պայմաններում բավարար չափի մոտիվացիա չէ գործատուների համար: Հաշվի առնելով գնաճը, աշխատուժի պահպանման ծախսերը և թիրախային խմբի (հաշմանդամություն ունեցող և տարեց անձինք) հետ աշխատանքի առանձնահատուկ ջանքերը՝ առկա է ռիսկ, որ գործատուն պարզապես չցանկանա դիմել ծրագրին՝ աջակցության փոքր չափի և վարչարարական գործընթացի անհամապատասխանության պատճառով: Փոխհատուցման ցածր շեմը չի ծածկում գործատուի հնարավոր ռիսկերը և չի խթանում երկարաժամկետ պայմանագրերի կնքումը:

Առաջարկում ենք, պետական բյուջեի հնարավորություններից ելնելով վերանայել և բարձրացնել ֆինանսական աջակցության չափերը՝ գործատուի համար իրական տնտեսական շահ ստեղծելու նպատակով։ Եկամտային հարկի հետվերադարձի մասով, եթե բյուջետային միջոցները թույլ են տալիս, բարձրացնել 14-րդ կետով նախատեսված ամսական փոխհատուցման առավելագույն սահմանաչափերը։

Ծրագրի հաջող իրականացումը մեծապես կախված է Միասնական սոցիալական ծառայության (ՄՍԾ) տարածքային կենտրոնների մասնագետներից, ովքեր պետք է կազմեն ցուցակները (կետ 10) և իրականացնեն մոնիթորինգ (կետ 18): Առանց հաշմանդամություն ունեցող կամ տարեց անձանց հոգեբանական և ֆիզիկական առանձնահատկությունների լրացուցիչ իմացության, գործընթացը կարող է կրել ձևական բնույթ:

Առաջարկում ենք ծրագրի իրականացման ընթացակարգերում ներառել պահանջ. «ՄՍԾ համապատասխան բաժնի այն աշխատակիցները, ովքեր ներգրավված են սույն ծրագրի իրականացման, շահառուների ընտրության և մոնիթորինգի պրոցեսում, պետք է անցնեն լրացուցիչ վերապատրաստում՝ ուղղված հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների, խելամիտ հարմարեցումների և թիրախային խմբերի հետ հաղորդակցության առանձնահատկություններին»: Սա կապահովի պրոցեսի հարթ և պրոֆեսիոնալ ընթացքը:

Սանտա Մոնիկա ՍՊԸ-ում կան աշխատողներ, ովքեր կարող են ընդգրկվել <<Հաշմանդամություն ունեցող անձանց և 63-ից բարձր տարիք ունեցող անձանց զբաղվածության ապահովման ծրագիրը հաստատելու մասին>> ՀՀ կառավարության որոշման նախագծի շրջանակներում։ Ումրշատյան Անահիտ Զոհրաբյան ՀՐածին Կարապետյան Խորեն Գասպարյան Արմեն կանխավ շնորհակալ եմ։